1949 “Mission Von Borzyskowski”

Inleiding

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog wist de Nederlandse fotograaf, journalist, redacteur en SS-er Nicolaas De Haas naar Duitsland te ontkomen. In de na-oorlogse chaos wist hij een arrestatie te vermijden. Hij kwam uiteindelijk in Frankrijk terecht en nam daar in 1945 dienst bij het Franse Vreemdelingenlegioen. Hij zou daar bij een foto- en filmeenheid gediend hebben, voor drie jaar zijn uitgezonden naar Indo-China en zijn contract van vijf jaar uitgediend hebben in Algerije.
Veel meer informatie over de tijd van Nicolaas de Haas in het Vreemdelingenlegioen had ik jarenlang niet.
In 2025 kwam daar verandering in. Echt veel additionele informatie was dat niet maar het leverde wel een interessant aanknopingspunt op.
Nicolaas de Haas had namelijk ooit het volgende zelf in zijn levensloop geschreven:

1949

Terug in Sidi-Bel-Abbes.
Interessant opdrachten voor films over de Sahara
(o.a. begeleiding van de Mission Von Borzyskowski, n.l. de eerste gemotoriseerde tocht door de Grand Erg Occidental in Oost-West richting).

Voor het eerst wat meer specifieke informatie over zijn tijd in het Vreemdelingenlegioen.
Het riep ook vragen op: wat was dit voor een missie geweest en waar en wanneer had deze plaats gevonden?
Waar deze had plaats gevonden was is grote lijnen vrij eenvoudig te beantwoorden.
De Grand Erg Occidental (Westelijke Grote Erg) is een zandzee in de Sahara, gelegen in het noordwesten van Algerije en beslaat ongeveer 78.000 vierkante kilometer. De zandduinen worden gevormd door de wind en kunnen een hoogte tot wel 120 meter bereiken.
De “Mission” had plaats gevonden in 1949, maar mogelijk ook nog in 1950, het jaar dat Nicolaas de Haas uit dienst.

Von Borzyskowski

Bij Von Borzyskowski gaat het vrijwel zeker om de op 4 mei 1907 in Rastatt Duitsland geboren Jean Paul Von Borzyskowski.
Op 8 juli 1951 werd in de Franse staatscourant bekend gemaakt dat “Von Borzyskowski (Jean-Paul) captaine” was onderscheiden met het Legion d’Honneur. Hij had toen 23 dienstjaren, waardoor hij omstreeks 1927 in dienst van het Vreemdelingenlegioen moest zijn getreden toen hij circa 20 jaar oud was.

In het “Bulletin de liaison saharienne” van 1 december 1950 werd gepubliceerd dat Von Borzykowski, toen nog lieutenant de “Sahara” zou verlaten. Hij diende op dat moment bij het 1^re CSPL , de afkorting voor Compagnie Saharienne Portée de la Légion. Dit waren gemotoriseerde eenheden van het Franse Vreemdelingenlegioen gespecialiseerd voor operaties in de woestijn ( Sahara ).
Von Borzykowski was commandant van het herstel peloton van het 1^re CSPL.

Dit vertrek had te maken met zijn overplaatsing naar Indo China waar Von Borzyskowski commandant werd van het 2° Cie. Moyenne de Réparation de la L.E. in juni 1951.

Dat hij al langer in de Sahara diende kunnen we opmaken uit deze toekenning van de Medaille Militaire uit 1942.
Hij had toen de rang van Adjudant-chef.

De Mission

1949 AVEC LES KÉPIS BLANCS, L’ÉPOPÉE DANS LES SABLES

Op 18 juli 1949 verscheen er in het Franse tijdschrift “Détective Qui ?” een uitvoerig artikel over een expeditie door de Sahara uitgevoerd door een eenheid van het Franse Vreemdelingenlegioen.
Het artikel is rijk geïllustreerd met foto’s, één daarvan is hierboven afgebeeld. Het toont vrijwel een Dodge WC-62 6×6. Voor op de gril is het embleem van het 1re CSPL zichtbaar.

Links voorop de bumper was meestal het registratie nummer van het voertuig zichtbaar, maar is hier waarschijnlijk als een vorm van censuur weggehaald. In het artikel worden bijvoorbeeld namelijk ook de namen van het kader en de legionairs slechts aangeduid met de beginletter van hun achternaam. Slechts de bijnaam van een van de kaderleden wordt genoemd ” Boomski” verderop in het artikel ook als Bouboule “le medicin des moteurs”

Een korte samenvatting van het artikel is als volgt:

In maart 1949 ondernamen Franse legionairs onder leiding van Capitaine K… een expeditie door de Sahara. In slechts vier dagen en drie nachten doorkruisten ze een uitgestrekt woestijngebied, ondanks zandstormen en ijzige nachten. De missie was lang voorbereid met intensieve training en technische voorbereiding.
De tocht begon in Ain Sefra en leidde naar Charouine, waarbij de mannen hun uithoudingsvermogen en teamgeest toonden. De sfeer was ruig maar vastberaden, met humor en kameraadschap als rode draad door het avontuur.

Bij Capitaine K… gaat het vrijwel zeker om Robert Kalck die in April 1949 commandant werd van het 1re CSPL.

Discussie van de resultaten

Nicolaas de Haas schreef in zijn levensloop dat hij in 1949 als fotograaf en/of cameraman de “Mission Von Borzyskowski” begeleid had, de eerste gemotoriseerde tocht door de Grand Erg Occidental in Oost-West richting.
Von Borzyskowski maakte in die periode deel uit van het kader van 1^er Compagnie Saharienne Portée de la Légion. Dit was een gemotoriseerde eenheid van het Franse Vreemdelingenlegioen gespecialiseerd voor operaties in de woestijn.
In maart 1949 ondernamen een aantal voertuigen van deze eenheid een vier dagen durende tocht, door of om de Grand Erg Occidental, van Ain Sefra in het noorden naar Charouine in het Zuiden.
Aan deze onderneming werd aandacht besteed in een weekblad artikel rijkelijk geïllustreerd met fraaie foto’s.
Als fotograaf werd vermeld “Reportage photographique Paul Buisson”.
Zou dit de door Nicolaas de Haas als “Mission Von Borzyskowski” aangeduide expeditie kunnen zijn geweest?
Veel wijst hier op, maar er is één significante afwijking, dat is de richting van het doorkruisen van de woestijn. Noord – Zuid in plaats van Oost – West.
Liet Nicolaas de Haas zijn geheugen voor wat betreft de richting hem hier in de steek of werd er mogelijk in deze periode nog een soortgelijke expeditie in Oost – West richting uitgevoerd?

Mogelijke aanvullingen voor het onderzoek

1. De rol van Von Borzyskowski
   Het is aannemelijk dat Von Borzyskowski als officier binnen de 1er Compagnie Saharienne Portée betrokken was bij meerdere expedities in de Sahara. Zijn naam wordt in verband gebracht met verkenningstochten en cartografische missies in de Grand Erg Occidental.

Als hij leiding gaf aan meerdere operaties, zou de expeditie van maart 1949 (Ain Sefra – Charouine) slechts één van die missies kunnen zijn geweest. De aanduiding “Mission Von Borzyskowski” zou dan een bredere betekenis kunnen hebben gehad dan enkel deze tocht.

2. De richting van de tocht: geheugenfout of andere expeditie?
   De discrepantie in richting (Noord-Zuid versus Oost-West) zou inderdaad een geheugenfout van Nicolaas de Haas kunnen zijn, zeker gezien het feit dat hij zijn levensloop pas jaren later opschreef.

Een alternatieve hypothese is dat er in dezelfde periode (voorjaar 1949) nog een andere expeditie heeft plaatsgevonden, wél in Oost-West richting, die minder goed gedocumenteerd is. Franse militaire archieven of andere tijdschriften of kranten uit die periode zouden hier mogelijk uitsluitsel over kunnen geven.

3. De vermelding van Paul Buisson als fotograaf
   Dat Paul Buisson als fotograaf wordt genoemd in het geïllustreerde artikel, sluit de betrokkenheid van Nicolaas de Haas niet uit. Het is mogelijk dat De Haas als tweede cameraman of assistent meereisde, zonder dat hij officieel werd gecrediteerd.

Gezien Nicolaas de Haas zijn achtergrond als fotograaf en zijn dienstverband bij het Vreemdelingenlegioen, is het aannemelijk dat hij op informele wijze beeldmateriaal heeft gemaakt, mogelijk voor intern gebruik of voor latere publicaties.

4. Alias en identiteit
   In sommige bronnen wordt Nicolaas de Haas aangeduid met de aliassen “Berger” of “B. Andrix”. Als hij onder een andere naam opereerde tijdens deze missie, kan dat verklaren waarom hij niet als fotograaf in het artikel werd genoemd.