De slag om Brest 1944
Bij de slag om de havenstad Brest van 7 augustus tot 18 september 1944 werden van het Duitse garnizoen; 619 mannen gedood ,raakten er 1.965 gewond en 2.799 vermist. Onder de vermisten de 23 jarige uit Boskoop afkomstige Johannes Cornelis Raateland.
Duitse krijgsdienst
Waffen-SS
Johannes Raateland was één van de ongeveer 25.000 Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog vrijwillig toetraden tot de Waffen-SS.
Hij ronde zijn opleiding bij de SS af op 28 augustus 1942. Normaliter volgde daarna een plaatsing bij een operationele eenheid.
Bij Johannes Raateland gebeurde dat echter niet, op 3 oktober werd hij ontslagen vanwege ‘laag en oneerlijk gedrag’. Wat hij precies gedaan had is onbekend. Het oneervolle ontslag bij de Waffen-SS betekende echter niet het einde van Raateland’s Duitse krijgsdienst.
Hij ging administratief werk doen op het bureau van de stafafdeling beheer van de SS in Utrecht.
Kriegsmarine
Op 15 februari 1943 trad hij in dienst van de Kriegsmarine.
Na een korte opleiding in Oldenburg vertrok Jan Raateland naar Brest in Frankrijk.
Een van zijn zussen verklaarde na de oorlog dat hij dienst had gedaan op een U-boot.
Artikel 2024, het uniform
Bovenstaande informatie, net als bovenstaande foto is afkomstig uit het tweedelige artikel van Eric Stolwijk “Hoe een eenvoudige Boskoopse jongen kiest voor ‘de verkeerde kant van de geschiedenis’” uit Juli 2024 gepubliceerd
door “De Stichting Historische Publicaties Holland-Rijnland”.
Bij de foto staat als bijschrift: “Jan Raateland poseert in z’n SS-uniform”
Correctie
Het uniform dat Johannes Raateland op de foto draagt is echter niet dat van de SS, maar van het Heer (Duitse landmacht) of dat van een op land gestationeerde eenheid van de Kriegsmarine zoals b.v. Küstenartillerie.
Wat mogelijk wijst op een uniform van het Heer is dat hij een “Infanterie Sturmabzeichen” draagt een typische infanterie onderscheiding.
Daarnaast draagt hij het lint van het “Eiserne Kreuz 2 klasse” wat echter niet specifiek voor landmacht of marine was.
Vermist
Op 18 september 1944 geven de Duitsers zich over in Brest. Onduidelijk is waar Johannes Raateland zich op dat moment bevindt. Zeker is wel dat hij op 30 september als vermist werd opgegeven. Hij zou het laatste gezien zijn op 21 september.
Op 13 november 1944 kreeg de familie een brief van de NSDAP dat Johannes Raateland vermist was.
In een document van het Nederlandse Rode Kruis werd later vermeld dat hij ‘zwaar gewond’ was geraakt.
Meer gegevens ontbreken.
Veel van in Brest als vermist gemelde militairen blijken later in geallieerde krijgsgevangenschap te zijn geraakt.
Onderzoeken
In mei 1946 starten familieleden van Johannes Raateland een zoektocht naar hem. Ze schakelen daarbij het Nederlandse Rode Kruis in. Diezelfde maand vraagt een zus, die inmiddels in Blaricum woont, de organisatie om ‘de nodige stappen’ te zetten om ‘nadere inlichtingen omtrent mijn broer te doen verkrijgen’. Het Rode Kruis doet z’n best met een zoektocht in Duitsland en Frankrijk, maar zonder succes.
Ook de Nederlandse missie tot opsporing van vermiste personen in bezettingstijd heeft geen succes.
In opdracht van het Bijzonder Gerechtshof in Amsterdam doet de Politieke Opsporingsdienst in Utrecht onderzoek. Uit de Duitse administratie worden alle relevante stukken verzameld en familieleden en bekenden worden gehoord, maar zij kunnen niet veel vertellen.
Alle zoektochten leiden nergens toe.
Op 30 september 1969 komt er een officieel een einde aan de vermissing van Johannes Cornelis Raateland. Op die dag doet de minister van Justitie in Utrecht, de laatste woonplaats van Johannes Raateland, aangifte van het overlijden van de Nederlander in vreemde krijgsdienst.
Als overlijdensdatum werd aangegeven: 30 september 1944.
De plek van overlijden: West-Europa.
Die dag is het precies 25 jaar na de dag van zijn vermissing.
Vreemdelingenlegioen
Maar er is een hardnekkig verhaal dat Johannes Raateland niet is gestorven in September 1944, maar de slag om Brest heeft overleefd en dienst had genomen in het Franse Vreemdelingenlegioen. Hij zou gezien zijn in Marseille.
De website van het Légion étrangère ?
Het artikel vervolgd met het onderzoek naar deze mogelijkheid.
“Op de website van het Légion étrangère is precies na te zoeken wie er deel hebben uitgemaakt van het legioen.
De naam van Raateland ontbreekt. Dat is niet zo vreemd, want legionairs traden toe onder een nieuwe identiteit. Na één dienstjaar gingen ze onder hun eigen naam dienen. En voor mensen die iets te verbergen hadden, waren er vast nog andere mogelijkheden. Maar of Raateland hierin gediend heeft, blijft in het ongewisse.”
Welke website hier bedoeld wordt is niet duidelijk, bij de bronnen staat geschreven:
“Voor dit artikel is uitgebreid onderzoek gedaan in het Nationaal Archief in Den Haag. Daarbij zijn het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), het oorlogsarchief van het Nederlandse Rode Kruis (NRK) en het Centraal register van akten en overlijden van vermisten geraadpleegd.
Digitaal zijn gegevens van het Frans Vreemdelingenlegioen (Légion Etrangère) te vinden”.
Navraag bij de auteur van het artikel leerde dat het om deze website NLLegioen.eu gaat.
Johannes Raateland in het Vreemdelingenlegioen
Onlangs kreeg ik een E-mail met de vraag of na te gaan zou zijn of Johannes Raateland in het Franse Vreemdelingenlegioen dienst genomen had. Ik zette daarvoor mijn ervaringen op een rij.
Het zal lastig worden dit verhaal te verifiëren. Dat heeft vooral te maken met de periode waarin het zich afspeelt, net na de Tweede Wereldoorlog. Een hardnekkige mythe is dat zomaar iedereen dienst kon nemen in het Franse Vreemdelingenlegioen, dat wil zeggen zonder papieren, een andere is dat men automatisch een andere naam kreeg.
Dat kon maar kwam zeer weinig voor. Die andere naam, had vaak ook te maken met het gegeven dat men bij de Franse Administratie graag de Franse schrijfwijze van voornamen gebruikte. Jan werd dan b.v. Jean. Ook werden achternamen soms wat verbasterd.
Maar men wou bij het Legioen altijd wel weten wie ze voor zich hadden en wisten dat meestal ook maar al te goed.
In de tijd dat een legionair diende, kon op verzoek zijn ware identiteit door het Legioen voor de buitenwereld verborgen gehouden worden. Maar eenmaal uit dienst moest betreffende toch echt onder zijn eigen identiteit weer verder. De ware indentiteit werd ook openbaar gemaakt als een legionair overleed. Men deed er dan alles aan de familie of in ieder geval de instanties van het land van herkomst te informeren.
Een beetje een uitzondering op al deze regels was in periodes dat het legioen zeer om mankracht verlegen zat.
En dat was na de Tweede Wereldoorlog, men keek toen niet zo nauw.
Echte oorlogsmisdadigers werden er wel uitgefilterd, maar in Duitse dienst te zijn geweest was geen reden niet aangenomen te worden. Het legioen had zware verliezen geleden en nieuwe rekruten waren er nauwelijks, dus iedereen was welkom.
Bewezen is dat er door het Vreemdelingenlegioen in de periode 1945 actief gerekruteerd werd onder Duitse krijgsgevangenen. Zie hiervoor ook hoofdstuk Discussie bij Jan Montijn.
Als Johannes Raateland in die periode dienst genomen heeft is er een kans dat men toen niet wist of wilde weten wie hij nu echt was. Zo bestaat de kans dat hij overleden is maar onder b.v. zijn zelf aangenomen alias is begraven.
Familie zou alsnog navraag kunnen doen bij het Vreemdelingenlegioen.
N.A. Registratie bij de Oorlogsgravenstichting
Achternaam Raateland
Voornaam Johannes Cornelis
Geboortedatum 0000-00-00
Geboorteplaats Boskoop
Datum overlijden 1944-09-30
Overlijdensplaats West-Europa
Nationaliteit ONBEKEND
Beginjaar dossier 1947
Eindjaar dossier 1994
Dossier aanwezig JA
Bronverwijzing Nummer toegang: 2.19.255.01, inventarisnummer: 124788A