Engelandvaarders en het Vreemdelingenlegioen.

Digitaal Monument Engelandvaarders

Op zaterdag 8 november 2025 vond in Sociëteit De Witte in Den Haag de viering van het tienjarig bestaan van Museum Engelandvaarders plaats.
Op deze bijeenkomst werd het Digitaal Monument Engelandvaarders gelanceerd.
Dit Digitale Monument is een database met de personalia van de Engelandvaarders, hun helpers en
de Nederlandse militairen die tijdens de inval van het Duitse leger in Nederland op bevel van hogerhand of op eigen initiatief naar Engeland uitweken.
Bij elke man of vrouw is verder te vinden, indien het museum daarover beschikt, een korte biografie, foto’s, documenten, etc.

Engelandvaarders en het Vreemdelingenlegioen

Op welke manier sommige Engelandvaarders tijdens de Tweede Wereldoorlog in aanraking kwamen met het Franse Vreemdelingenlegioen, heb ik uitvoerig beschreven op deze webpage.
In het kort kwam het erop neer dat Engelandvaarders die de Zuidelijke route over land volgden en in Vichy Frankrijk gearresteerd werden door de politie vaak de volgende keuzes kregen:
gevangenis dan wel werkkamp, dienst nemen in het vreemdelingenlegioen en
soms ook terug over de demarcatielijn, wat neer kwam op uitlevering aan de Duitsers.

Welke keuzes maakten de Engelandvaarders?

Onderzoeksmethode

Met de optie “Uitgebreid zoeken” is het mogelijk in de Database mogelijke zoektermen in te voeren.
Ik koos voor de term “vreemdelingenlegioen” wat een verwijzing naar 26 personen opleverde.
De term vreemdelingenlegioen stond in alle gevallen in de biografie van deze Engelandvaarders, allemaal mannen.
Bij verdere analyse van de resultaten bleek dat deze methode ook zijn beperkingen had.
Voorwaarde was dat er een biografie was en dat daarin “vreemdelingenlegioen” genoemd werd.
Zo zat Cornelis Schwarz omdat “vreemdelingenlegioen” niet voorkwam in zijn biografie niet bij de gevonden personen. Hij had samen met zijn broer dienst had genomen in het Legioen, die wel uit dit onderzoek naar voren kwam.
Maarten Carel le Poole werd niet gevonden omdat in zijn biografie “vreemdelingenleger” stond in plaats van “vreemdelingenlegioen”.

Opmerkingen en uitzonderingen

Maurits Glass

De term vreemdelingenlegioen komt wel voor in de biografie van Maurits Glass maar heeft geen betrekking op de periode tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vóór de oorlog op 16 jarige leeftijd probeerde hij zich bij het Vreemdelingenlegioen aan te melden, maar werd geweigerd.

Legionairs later in dienst van het Nederlandse leger

Bij enkele personen gaat het om mannen die voor of tijdens de Tweede Wereldoorlog dienst hadden genomen in het Franse Vreemdelingenlegioen en later dienst namen in het Nederlandse leger.
Dit zijn geen Engelandvaarders maar zijn in de Database opgenomen schijnbaar als behorende bij deze categorie:
“Nederlandse militairen die tijdens de inval van het Duitse leger in Nederland op bevel van hogerhand of op eigen initiatief naar Engeland uitweken”.
Ik zal hier later in een andere post op terug komen.
Deze mannen heb ik in het volgende overzicht niet meegenomen.

Het Franse Vreemdelingenlegioen,
keuze onder dwang of nood

Op basis van bestudering van hun biografieën kunnen deze Engelanders voor wat betreft hun aanraking met het Franse Vreemdelingenlegion in volgende categorieën worden ingedeeld.

Legionairs

Deze mannen tekenden een contract, kregen een opleiding en deden dienst in Noord-Afrika en namen deel aan de veldtocht in Tunesië.

Dit waren: Willem Dijkshoorn, Nico den Breejen, Jan Ipenburg, Wilhelm Pieter Schwarz, en Albertus Willemsen.

Formele toetreders maar geen daadwerkelijke dienst

Deze mannen meldden zich, maar weken uit of tekenden een contract maar deserteerden daarna.

Dit waren: René Philippe Alting du Cloux, Cornelis Martinus Dekkers, Hans Rolf de Jongh, Fred Monnickendam, Charles Ruys, Wijnandus Visser en Peter Veugelers.

Weigeraars of schijnoptie-gebruikers

En dan waren er mannen die niet kozen voor het Legioen maar voor de optie gevangenis en zij die aangaven dienst te gaan nemen maar dat niet deden.

Dit waren: Johannes Paulus Barten, Karel Adolf Citroen, Robert Franken, Jean van Geuns, en Johan Troost.

Persoon, situatie, keuze en uitkomst

Persoon	Situatie	Keuze	Uitkomst
Willem Dijkshoorn	Gevangen in Bordeaux, ontsnapt, gearresteerd in onbezet Frankrijk. In Marseille tekende hij op 23 april 1942 voor het Legioen.	In dienst van het Franse Vreemdelingenlegioen.	Werd naar Algerije gestuurd, probeerde te ontsnappen, kreeg celstraf. Uiteindelijk via consulaat naar Engeland en sloot zich in November 1943 aan bij Nederlandse leger
Nico den Breejen	Werd naar Frankrijk gestuurd oor werk, meldde zich op 23 april 1942 bij het Legioen.	In dienst van het Franse Vreemdelingenlegioen.	Werd naar Afrika gestuurd. Later via consulaat naar Engeland. Sloot zich aan bij de Brigade “Prinses Irene Brigade”. Sneuvelde in Normandië in Augustus 1944.
Johannes Frederikus Albertus ter Doest	Probeerde via pastoors en passeurs de demarcatielijn over te steken. Werd aangehouden en voor keuze gesteld: terug of bij het Vreemdelingenlegioen.	Weigerde dienst te nemen bij het Legioen, ontsnapte met twee Polen.	Bereikte Lyon, koos voor ontsnapping i.p.v. dienst in het Legioen.

René Philippe Alting du Cloux	Ontsnapte uit kamp, gearresteerd, opnieuw opgepakt. Keuze: gevangenis of Legioen.	Koos voor Legioen, formele aanmelding in Marseille.	Gebruikte dit als dekmantel; regelde valse paspoorten via Jhr van Lennep.
Johannes Paulus Barten	Werkte in Office Néerlandais, aangehouden in Annecy. Keuze: Legioen of gevangenis.	Weigerde toe te treden tot het Legioen.	Werd naar Toulouse gebracht en kreeg visum voor Curaçao.
Karel Adolf Citroen	Residence forcée in Lons-le-Saulnier. Zie te willen tekenen voor Legioen om vrijgeleide te krijgen.	Deed alsof hij wil tekenen.	In Marseille ging hij naar Office Néerlandais; verliet stad met hulp van Simon Katz.
Cornelis Martinus Dekkers	Gearresteerd bij poging tot grensoversteek. Keuze: terug of Legioen.	Koos voor Legioen moest zich melden in Marseille.	Ontliep dit via Joop Kolkman; werd ondergebracht en stak later Pyreneeën over.

Robert Franken	Samen met Karel Citroen residence forcée in Lons-le-Saulnier. Zie te willen tekenen voor Legioen om vrijgeleide te krijgen.	Deed alsof hij wil tekenen.	In Marseille naar Office Neérlandais; via Simon Katz naar Trets.
Jean van Geuns	Met vrienden onderweg naar Engeland, gearresteerd in Bordeaux, ontsnapt, opnieuw opgepakt in Dax. Keuze: Legioen, werkkamp of uitlevering.	Koos voor Legioen.	Gaat via Parijs terug naar Nederland. Geen daadwerkelijke dienst.
Jan Ipenburg	Met broers Schwarz opgepakt na demarcatielijn. Keuze: uitlevering of Legioen.	Koos voor Legioen.	Begon opleiding december 1941. Nam deel aan veldtocht in Tunesië Gerekruteerd voor Nederlandse leger. Bereikte Engeland in Oktober 1944.
Hans Rolf de Jongh	Gearresteerd, verhoord door Gestapo, vrijgelaten. In Orange meldde zich bij de consul, daarna bij Legioen.	Koos voor Legioen, werden als Zweden geregistreerd.	Deserteren na 10 dagen op 23 april 1941, kregen steun van consulaat en reisden door naar Toulouse.
Fred Monnickendam	idem	idem	idem
Maarten Carel le Poole	Op 23 Maart passeerde hij de demarcatielijn naar onbezet Frankrijk.	Koos voor Legioen, om zich zo veilig mogelijk te kunnen bewegen. Dit verschafte hem een vrije overtocht naar Marseille.	In plaats van zich in Marseille te melden bij de militaire autoriteiten, trok hij er tussen uit en na drie dagen stak hij nachts de Zwitserse grens over.